به نام آنکه جان را فکرت آموخت

چراغ دل به نور جان بر افـروخت

گـروه­های اسـمی و مقـوله­های میـانی

سیروس اویسی (1355ـ هرسین)

مدرس دانشگاه آزاد اسلامی کرمانشاه

چکیده

بحث گروه­های اسمی و عناصر و اجزای تشکیل دهنده­ی این گروه­ها و نیز رابطه­ای که بین این    اجزا برقرار است، از جمله مباحث مهم در دستور زبان است، که در کتب درسی دوره­ی متوسطه نیز به آن پرداخته شده است. اما از آنجاکه روابط بین اجزای گروه مراتبی دارد و این مراتب در کتب درسی به خوبی مورد بررسی قرار نگرفته و تبیین نشده است، لذا در این مقاله سعی شده برای تبیین بهتر روابط بین اجزای گروه اسمی راه­حل مناسبی ارائه گردد. از طرف دیگر چارچوب مشخصی در رسم نمودار درختی گروه­های اسمی وجود ندارد و دبیران این رشته، تا حدودی، با این مسأله برخورد سلیقه­ای دارند و هریک به شیوه­ی خود به رسم نمودار گروه اسمی می­پردازند. در این مقاله سعی شده است که برای رسم نمودار گروه اسمی چارچوب مشخصی که بر یک نظریه­ی زبان­شناسی استوار است ارائه شود، با توجه به نقشی که گروه­های اسمی در دستور زبان دارند، اهمیت طرح این مقاله مشخص می­گردد.

واژگان کلیدی

نظریه، گروه، مقوله[1]، هسته، وابسته، نمودار درختی.

1ـ مقدمه

استفاده از نظریات جدید در تدوین کتاب­های درسی زبان فارسیِ دوره­ی متوسطه، از جمله محاسنی است، که می­توان برای این کتاب­ها برشمرد. «دستورهای سنتی بر بنیاد هیچ نظریه­ی عمومی زبان قرار نگرفته­اند. داشتن نظریه­ای درباره­ی طبیعت و کارکرد زبان، به طور کلی، چون چراغی است که راه پژوهنده را در تجزیه و تحلیل ساختمانِ زبانی که مورد توجه اوست، روشن می­کند و به کار او نظام عملی می­بخشد»(باطنی، 1375، ص74). با مبنا قرار دادن نظریات جدید امکان خطا و لغزش به حداقل می­رسد و مطالعه و پژوهش در این زمینه جهت­دار و هدفمند می­گردد؛ اما با این وجود، نباید از این نکته غافل بود، که یک نظریه به تنهایی نمی­تواند، پاسخگوی امکانات متعدد و متنوع زبان باشد، به­طوری­که همه­ی جنبه­های آن را توصیف کند. به همین خاطر برای رفع کمبودهای یک نظریه به ناچار باید از دیگر نظریات، که در واقع مکمل آن نظریه هستند، استفاده کرد و نقایص احتمالی آن را برطرف نمود.

نظریه­ی دستور ساختگرا، که در کتب درسی نظریه­ی مبنا است، علی­رغم محاسن بسیاری که دارد در توصیف دقیق ویژگی­های زبان دارای معایبی است، که البته این اشکالات در نظریات متأخرتر، که به همین منظور طرح شده­اند، برطرف گردیده است، و جا دارد برای رفع و اصلاح این نقایص در کتب درسی زبان فارسی اقدام کرد.

از جمله ایراداتی که بر نظریه­ی دستور ساختگرا وارد است، می­توان به ضعف این نظریه در توصیف دقیق روابط بین اجزای گروه­های اسمی اشاره کرد.

در یک گروه اسمی[2] همه­ی وابسته[3]­ها به یک نسبتِ مساوی با هسته[4] در ارتباط نیستند، و علاوه بر دوری یا نزدیکی به هسته از نظر مراتب و درجه­ی وابستگی با هم متفاوتند، و این مسأله­ای است که در دستور ساختاری به آن توجه نشده است. در این مقاله سعی شده است، این مشکل بر اساس نظریه­ی نحوِ x تیره تبیین شود، و در جهت اصلاح آن مطابق با گروه­های اسمی زبان فارسی،گامی برداشته شود.

2ـ گروه اسمی و مقوله­ی میانی

گروه اسمی از یک هسته و تعدادی وابسته تشکیل شده است، که در ساختمان واحد بالاتر از خود، یعنی جمله، جایگاه نهاد، مفعول، مسند و متمم را اشغال می­کند. در هر گروه اسمی تعدادی وابسته وجود دارد، که پیش یا پس از هسته می­آیند و حیطه­ی شمول معنایی هسته را مشخص می­کنند، البته وجود وابسته اختیاری است. در برخی از گروه­های اسمی وابسته­های پیشین و پسین متعددی وجود دارد، و در برخی دیگر تعداد معدودی وابسته دیده می­شود. توصیف روابط گروه­هایی که وابسته­های کمتری دارند به نسبت از گروه­هایی که در ساختمان آن­ها وابسته­های بیشتری به­کار رفته است، ساده­تر و دقیق­تر است. توصیف دقیق این روابط با رسم نمودار درختی به راحتی امکان­پذیر است، و این مسأله­ای است که در این مقاله به آن پرداخته خواهد شد.

نظریه­ی نحوِx تیره[5] که توسط چامسکی ارائه شد، با دستور ساختاری تا حدودی متفاوت است و پیروان این نظریه دو ایراد را بر دستور ساختاری وارد می­دانند: یکی اینکه دستور ساختاری از لحاظ تعداد سطوح مقوله­های نحوی، که بر پایه­ی آن استوار است، بسیار محدود می­باشد، و دیگر، در دستور ساختاری تنها دو نوع مقوله در نظر گرفته می­شود: مقوله­های گروهی همچون: گروه اسمی، گروه فعلی، گروه حرف اضافه­ای، گروه صفتی، گروه قیدی و ... ؛ مقوله­های واژگانی مانند: اسم، فعل، صفت، قید، حروف و ...(مشکوة­ الدینی،1376، ص242). در دستور ساختاری مقوله­های میانی که کوچکتر از گروه و بزرگتر از واژه هستند در نظر گرفته نمی­شود، و این در حالی است که نمونه­های بسیاری در زبان و ادبیات وجود دارد که مقوله­های میانی در آن­ها به کار رفته است.

از آنجا که روابط بین عناصر گروه­های اسمی را با رسم نمودار درختی، بهتر می­توان تبیین و توجیه کرد، لذا توجه به مقوله­های میانی در رسم نمودار کمک شایانی به تبیین بهتر این روابط می­کند. با توجه به اینکه در دستور ساختگرا به مقوله­های میانی توجه نشده است، به تبع این نظریه نمی­تواند در رسم نمودار صحیح گروه­های اسمی، مورد وثوق باشد. مثلاً به گروه اسمی زیر دقت کنید،

ـ آن خاطرات شیرین دوران تحصیل

 در دستور ساختاری این گروه اسمی به صورت زیر توصیف می­شود.

   گروه اسمی

        وابسته                              هسته                    وابسته            وابسته             وابسته

     صفت اشاره                اسم          صفت بیانی       مضاف­الیه         مضاف­الیه

                   آن                 خاطراتِ           شیرینِ            دورانِ            تحصیل

نمودار 2ـ1

 

همانگونه که مشاهده می­شود در گروه اسمی بالا مقوله­هایی همچون: «دوران تحصیل» و «خاطرات شیرین دوران تحصیل» وجود دارد، که در رسم نمودار مورد توجه قرار نگرفته است، و باعث شده است، که توصیف دقیقی از گروه ارائه نشود. «به این مقوله­ها که از گروه کوچکتر ولی از واژه بزرگتر هستند، مقوله­ی میانی گفته می­شود.»( همان، ص243). این مقوله­ها هرچند در اینجا جزیی از  یک گروه به شمار می­آیند، اما می­توانند مستقلاً به صورت گروه به کار روند، پس باید توصیف دقیق­تری از این گروه اسمی ارائه گردد، به نحوی که همه­ی روابط بین اجزای گروه، از جمله مقوله­های میانی را نیز شامل شود.

این نقص در نمایش مقوله­های میانی در نظریه­ی نحو x تیره به خوبی برطرف شده به نحوی که روابط پیچیده­ی بین اجزای گروه­های اسمی را به خوبی می­توان توصیف کرد. نمودار درختی نمونه­ی بالا را بر اساس توصیف مقوله­های میانی در نظریه­ی نحو x تیره در زیر می­آوریم.

                                               ًاسم

        وابسته                                                               ًاسم

                                      هسته     نقش­نما   وابسته  نقش­نما                              َاسم 

    صفت اشاره                   اسم                صفت بیانی           اسم        وابسته      نقش­نما     وابسته

                                                                        مضاف­الیه   نشانه­ی جمع               مضاف­الیه

         آن                     خاطرات     ــِ       شیرین  ــِ       دور         ان              ــِ         تحصیل   

نمودار 2ـ2

 

همانگونه که در نمودار 2ـ2 می­بینیم، مقوله­های میانی در این نمودار به خوبی توصیف شده­اند و روابط بین اجزای گروه نیز به­طور دقیق مشخص شده است. برای هر مقوله­ی واژگانی ممکن است بیش از یک سطح گروهی وجود داشته باشد، که در رسم نمودار درختی باید به آن توجه داشت.

 در چهارچوب نظریه­ی نحوx تیره برای مقوله­های گوناگون سطوح ًx ، َx وx را می­توان تشخیص داد؛ در این نظریه x می­تواند هریک از مقوله­های واژگانی اسم، صفت، حرف اضافه و جز  این­ها باشد. بیشتر زبان­شناسان، گروه­هایی با دو تیره، یک تیره و بدون تیره ازجمله: ًاسم، َاسم و اسم را تشخیص داده­اند، اما در مورد اینکه آیا این تعداد در مورد مقوله­های گوناگون یکسان است یا نه،     توافق ندارند.

توجه به مقوله­های میانی سبب می­شود که روابط بین اجزا بهتر تبیین شود، و این مسأله، نه­تنها در رسم نمودار درختی به ما کمک می­کند، بلکه رسم نمودار پیکانی را نیز قاعده­مند می­سازد؛ به این صورت که برای رسم نمودار پیکانی ابتدا مقوله­های میانی را مشخص کرده و به رسم نمودار آن­ها می­پردازیم و در پایان روابط آن­ها را با کل گروه نشان می­دهیم. مانند نمونه­ی زیر:

آن  خاطراتِ  شیرینِ  دورانِ  تحصیل

3ـ نتیجه گیری

از جمله نتایجی که از این مقاله به دست می­آید می­توان به دو نکته­ی اساسی اشاره کرد: نخست،  از آنجاکه مقوله­های میانی می­توانند به صورت یک گروه اسمی مستقل به­کار روند، پس باید در رسم نمودار درختی این نکته را مدّ نظر قرار داد و همانند یک گروه به توصیف و تبیین دقیق اجزای آن­ها پرداخت، با این تفاوت که این مقوله در ساخت گروه اسمی دیگری به­کار رفته است؛ نظریه­ی نحوx تیره به ما کمک می­کند که این روابط را به­طور دقیق توصیف کنیم. دیگر اینکه، زبان فارسی از جمله­ی   زبان­هایی است که در این زمینه از قابلیت بسیار بالایی برخوردار است، در زبان فارسی مقوله­های واژگانی از این دست، چه در زبان معیار و چه در زبان ادبی، فراوان وجود دارد، با توجه به این نکته پرداختن به این مسأله و توجه جدّی به آن در کتب درسی مسأله­ای است که باید مورد توجه قرار گیرد،  امری که در بازنگری کتب درسی از اهمّیت بسزایی برخوردار است تا شاید بتوان به شیوه­ای یکسان در رسم نمودارهای گروه اسمی دست یافت و از اعمال سلیقه جلوگیری کرد.

4ـ منابع و مآخذ

1ـ باطنی، محمد­رضا: توصیف ساختمان دستوری زبان فارسی، انتشارات امیرکبیر، تهران، 1377.

2ـ ـــــــــــــــ: نگاهی تازه به دستور زبان، انتشارات آگاه، تهران، 1375.

3ـ حق­شناس، علی­محمد و دیگران: زبان فارسی3، شرکت چاپ و نشر کتاب­های درسی، تهران، 1380.

4ـ مشکوة الدینی، مهدی: دستور زبان فارسی بر پایه نظریه­ گشتاری، انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، 1379.

5ـ ــــــــــــــــــ: سیر زبان­شناسی، انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، 1376.