به­ نام خـداوند جان وخـرد

کزين برتر انديشه بر نگذرد

تکیه تاملی در یک مثال

سيروس اويسي

دبير زبان و ادبيات فارسي شهرستان هرسين

چکيده

در کتاب درسي زبان فارسي 3 دوره­ي متوسطه  جمله­ي « هرکس بايد تنها مقاله بنويسد » به عنوان مثالي در ارتباط با مبحث تکيه آورده شده است. توضيحي که براي اين مثال ارائه شده نادرست به نظر مي­رسد. در اين جستار سعي شده است ضمن رفع ابهامات موجود، خوانش­هاي صحيح اين جمله ارائه شود .

کليد واژه­ها

هجا،  هسته­ي هجا، تکيه

مقدمه

تکيه يکي از مهمترين واحدهاي زبرزنجيري گفتار است که اکثر زبان­شناسان درباره­ي آن اتفاق نظر  دارند اما جاي قرار گرفتن آن در زبان­هاي مختلف متفاوت است .                                                    

در برخي زبان­ها جاي هجاي با تکيه در واژه ثابت است . مثل زبان­هاي چک و مجار. در برخي زبان­ها جاي هجاي با تکيه را با توجه به مقوله­ي دستوري واژه مي­توان پيش­بيني کرد. مانند زبان فارسي. برعکس، در برخي زبان­ها ، جاي هجاي با تکيه در واژه­ها نامشخص است . برخي زبان­ها چند درجه تکيه دارند . مانند زبان انگليسي و در برخي زبان­ها مانند زبان فرانسه اصلا تکيه وجود ندارد.¹                           

تکيه باعث وحدت و يگانگي کلمه مي­شود.² ومارا در شناسايي مرز هجاها و کلمات و گاه مفاهيم مختلف ياري مي دهد³ . به عبارت ديگر تقسيم کلام را به واحدهاي متوالي براي شنونده آشکار مي­سازد.  به­خصوص، در زبان­هايي که تکيه­ي ثابت دارند ، في­المثل در لهجه­ي يزدي وجود يک تکيه­ي ثابت روي هجاي اول هر واژه تجزيه­ي کلام را به واحدهاي معنايي عملي مي­سازد.⁴                                          

پيش از پرداختن به مطلب ، لازم است تعاريف مختلفي را که در کتاب­هاي زبان­شناسي درباره­ي تکيه آمده­است در اينجا يادآوري کرد .

« تکيه عبارت است از برجسته­تر کردن قسمتي از کلام ( معمولا هجا ) نسبت به قسمت­هاي ديگر همان کلام يا در تقابل با کلام ديگر . »⁵

«تکيه مشخصه­اي است مرتبط با هسته­ي هجا .چنانچه هسته­ي يکي از هجاهاي يک واژه­ي چند هجايي نسبت به ساير هجاها برجسته­تر ادا شود ، مي­گويند آن هجا تکيه بر است. »⁶ 

در کتاب درسي دوره­ي متوسطه درباره­ي تکيه آمده است : « اداي يک هجا با شدت و فشار بيشتر.»⁷ بي آنکه به اين مساله توجه شود که تعريف فوق صرفا تکيه­ي فشاري⁸ را شامل مي­شود .

در صورتي که عوامل برجستگي هسته­ي هجا سه دسته­ اند که عبارتند از : « کشش ، فشار و زير و بمي. يعني اگر هسته­ي يکي از هجاها ( واکه) نسبت به ساير هجاها کشيده­تر ( با ديرش بيشتر ) ، يا با فشار بيشتر ( با انرژي بيشتر ) يا زيرتر ( با فرکانس بيشتر ) ادا شود ، آن هسته تکيه بر است. » ⁹

در زبان فارسي از عوامل ذکر شده ، براي ايجاد تکيه معمولا از ارتفاع آوا که غالبا با اندکي شدت همراه است استفاده مي­شود.¹⁰ حال آنکه درتعريف کتاب درسي دوره­ي متوسطه صرفا به شدت و فشار بيشتر اشاره شده است.          

اما نکته­اي که نگارنده را بر آن داشت تا به نگارش اين مقاله بپردازد ، جمله­اي است که در کتاب درسي دوره­ي متوسطه به عنوان مثال ، براي مبحث تکيه آورده شده است ،

در اين کتاب آمده است : « مثلا به جمله­ي « هرکس بايد تنها مقاله بنويسد . » توجه کنيد . بر حسب اينکه در واژه­ي / تنها/ تکيه روي هجاي اول يعني / تن / يا روي هجاي دوم يعني / ها / باشد ، معني جمله تغيير مي کند . در حالت اول منظور ما اين است که هر کس بدون کمک ديگران بايد مقاله بنويسد اما در حالت دوم ، مي­گوييم هر کس بايد مقاله و نه چيز ديگر بنويسد . »

حال سوال اينجاست که آيا مي­توان هجاي اول واژه­ي تنها يعني /tan/ را با تکيه ادا کرد و معناي «هرکس بدون کمک ديگران بايد مقاله بنويسد .» را از آن برداشت کرد ؟

پيش از پاسخ دان به اين سوال لازم است در اينجا به طرح نکاتي درباره­ي جايگاه ظاهر شدن تکيه در زبان فارسي بپردازيم .

1ـ تکيه در سطح واژه 

در زبان فارسي ، بر حسب مقوله­ي دستوري واژه و يا صورت فعلي خاص ، معمولا هجاي خاصي با تکيه است و هر واژه فقط يک تکيه دارد . ¹¹ 

الف)تکيه­ي اسم ، صفت ، قيد ، مصدر ، ضمير و هر واژه­اي از هر مقوله­ي دستوري ديگر که در جايگاه اسم يا صفت بکار رود ، روي هجاي آخر است .¹²  مثلا در جمله­ي زير از آنجاکه « نمي­توانم » در جايگاه اسم بکار رفته­است ، تکيه آن روي هجاي آخر است . « نمي توانم که نشد حرف . »

ب)اگراسم بدون نشانه­ي ندا درجايگاه ندا ظاهرشود معمولا تکيه بر هجاي آغازين اسم ظاهر مي­شود .¹³

 مثل « علي » در جمله­ي « علي کجايي ؟ »   /?áli  kojâ?i / همانگونه که مي­بينيد تکيه روي هجاي آغازين واژه­ي علي ظاهر مي­شود .

ج)تکيه برخي واژه­هاي مرکب روي يکي از هجاهاي غير آغازين و غير پاياني ظاهرمي­شود مثلا در واژه­ي سيصدهزار /sisád hezâr/ تکيه روي هجاي غير آغازين و غير پاياني است . با توجه به ساخت اينگونه واژه­ها مي­بينيم که تکيه روي واژه­اي که از نظر معنايي در ترکيب نقش عمده­اي ايفا مي­کند ظاهر شده­است.¹⁴

د)تکيه­ي قيدهاي تنوين دار مثل اولا /ávvalan/ و قيدهايي مانند اگر/?ágar/ بلکه /bálke/ و. . . روي هجاي آغازين است . ¹⁵

هـ)تکيه­ي افعالي که با ]مي ، ب ، ن [ آغاز مي­شوند روي هجاي آغازين است .¹⁶

و)در صورت­هاي فعل ماضي نقلي و ماضي بعيد تکيه بر هجاي پاياني صفت مفعولي ظاهر مي­شود:¹⁷       گفته­ ام     / gofté?am/   ، خورده­ بودم  /xordé budam/

ز)درصورت­هاي فعل آينده تکيه بر هجاي پاياني فعل معين « خواه » يعني بر شناسه ظاهر مي­شود.¹⁸     خواهم شنيد /xahám šanid/

ح) در حروف ربط ساده ومرکب تکيه بر هجاي آغازين ظاهر مي­شود . ولي /váli/

ط)در حروف اضافه هجاي پيش از مصوت پاياني /e/ با تکيه است . ¹⁹  روي /rúye/

ي)نشانه­ي نکره که در پايان واژه مي­آيد بي تکيه است و اين مي­تواند معياري براي تشخيص اسم­ها و صفت­هاي مشتق با پسوند /i/ از اسم­هاي با نشانه­ي نکره باشد ، به اين معنا که در اين گونه اسم­ها يا صفت­هاي مشتق مختوم به /i/ تکيه روي هجاي پاياني است ، ولي در اسم­هاي نکره تکيه روي هجاي پاياني اسم است . مثل کتابي/ketâbí/ در معناي« مثل کتاب » که تکيه روي هسته­ي هجاي²⁰ پاياني يعني /i/ است ، ولي کتابي /ketấbi/ در معناي يک کتاب که ي نکره بوده و تکيه روي /â/ قرارگرفته­است .

2ـ تکيه در سطح جمله

در زبان فارسي هر جمله­اي فقط يک تکيه­ي اصلي دارد و تکيه ديگر واژه­ها به صورت خفيف ظاهر مي­شود. ظاهر شدن تکيه اصلي روي هجاي به خصوص يکي از واژه­هاي جمله به عوامل متعددي بستگي دارد که از آن جمله نگرش گوينده به مفهوم آن واژه يا ساير واژه­ها در جمله است . ظاهر شدن تکيه اصلي روي هسته­ي هجاي يکي از واژه­ها علاوه بر آنکه مفهوم آن واژه را در جمله برجسته­تر مي­سازد ، مي­تواند معناي ساير واژه­ها را نيز در جمله تحت تاثير قرار داده و يا حتي تغيير دهد .

نتيجه گيري

حال با توجه به مطالب مطرح شده، آيا هجاي اول واژه­ي تنها مي­تواند تکيه­بر باشد؟ آنچه مسلم است، واژه­ي تنها /tanhâ/ را جزو هريک از مقوله­هاي دستوري اسم، صفت و يا قيد بدانيم، تکيه­ي آن فقط روي هجاي آخر يعني /hâ/  قرار مي­گيرد و هجاي اول اين واژه يعني تن/tan/ تکيه­بر نيست.

پس در چه صورتي اين جمله معاني مطرح شده در کتاب درسي را خواهد داد؟پاسخ اين است: اگر تکيه­ي اصلي جمله روي هجاي آخر واژه­ي تنها ظاهر شود، جمله معناي « هر کس بايد به تنهايي مقاله بنويسد.» را مي­دهد، و اگر تکيه روي هجاي آخر واژه­ي مقاله ظاهر شود، جمله معناي« هرکس بايد فقط مقاله بنويسد.» را مي­دهد.

خوانش­هاي صحيح جمله­ي بالا به­صورت زير مي­باشد:

1ـ هرکس بايد تنها مقاله بنويسد .( به تنهايي)  maqâle benvisad. har kas bâyad tanhấ

2ـ هرکس بايد تنها مقاله بنويسد .( فقط مقاله)  benvisad har kas bâyad tanhâ maqâlé